شب یلدا در حافظه جمعی ایرانیان همواره نماد فراوانی، دورهمی و آسودگی خاطر بوده است. شبی که سفره ها، هرچند ساده، بی دغدغه پهن می شد و «با هم بودن» بر هر کم وکاستی غلبه داشت. یلدا بیش از آنکه وابسته به محتویات سفره باشد، بهانه ای برای توقف، گفت وگو و نفس کشیدن در کنار خانواده بود. اما در سال های اخیر، تغییرات عمیق اقتصادی این آیین کهن را از یک مناسبت صرفاً فرهنگی، به شاخصی اجتماعی برای سنجش وضعیت معیشت مردم تبدیل کرده است.
اقتصاد، مستقیم ترین اثر خود را در الگوی مصرف نشان می دهد. افزایش مداوم قیمت ها و کاهش قدرت خرید مردم سبب شده اقلام نمادین یلدا از میوه های فصلی چون انار و هنودانه تا آجیل برای بخش قابل توجهی از خانوارها به کالاهایی لوکس بدل شوند. حذف یا محدود شدن این اقلام، صرفاً به معنای کوچک تر شدن یک سفره نیست، بلکه نشانه ای از فشرده شدن زندگی روزمره و جابه جایی اولویت هاست، جایی که تأمین نیازهای اولیه بر حفظ آیین ها پیشی می گیرد و حتی مناسبت های فرهنگی نیز تابع منطق صرفه جویی می شوند.
با این حال، اثر فشار اقتصادی تنها به حوزه مصرف محدود نمی ماند. پیامدهای روانی و اجتماعی آن، لایه عمیق تری از مسئله را آشکار می کند. یلدا که می توانست کارکردی ترمیمی برای روابط خانوادگی و کاهش تنش های روزمره داشته باشد، برای برخی خانواده ها به یادآور ناتوانی و مقایسه های ناخواسته تبدیل شده است. وقتی نگرانی تأمین هزینه های زندگی بر ذهن ها سنگینی می کند، آیین های جمعی نیز گاه به جای آرامش، احساس ناکامی و شکاف طبقاتی را برجسته تر می کنند. از این منظر، یلدا به آینه ای شفاف از نابرابری های اقتصادی و فشارهای پنهان اجتماعی بدل شده است.
با این همه، اقتصاد تنها متغیر تعیین کننده نیست. واکنش جامعه به این شرایط نیز اهمیت اساسی دارد. در سال های اخیر، نشانه هایی از بازگشت به ساده گرایی و تأکید بر معنا به جای ظاهر در برگزاری یلدا دیده می شود؛ تغییری که می توان آن را نوعی سازگاری فرهنگی دانست. جامعه می کوشد در شرایط محدودیت منابع، هویت جمعی خود را حفظ کند و نشان دهد که فرهنگ، برخلاف اقتصاد، انعطاف پذیرتر است و توان بازتعریف خود را دارد.
در نهایت، شب یلدای امروز بیش از آنکه جشن وفور باشد، روایتگر تاب آوری جامعه در برابر فشارهای اقتصادی است. این آیین اکنون نه فقط یادآور بلندترین شب سال، بلکه نماد زیست مردمی است که تلاش می کنند در دل دشواری های معیشتی، معنا، همدلی و امید را زنده نگه دارند. شاید یلدا امروز بیش از هر زمان دیگری یادآور این حقیقت باشد که تاریکی اگر طولانی و فرساینده باشد ماندگار نیست و روشنایی، هرچند آرام، از دل آن عبور خواهد کرد.
به امید روزهایی روشن تر و سفره هایی آرام تر برای همه، شب یلدا مبارک.
